ChampLacanien
Φόρουμ Ψυχανάλυσης του Λακανικού Πεδίου Αθήνας

2. Προλεγόμενο 3

Τετάρτη, 11 Απριλίου 2012

2. Προλεγόμενο 3
Προλεγόμενο 3
ΤΙ ΑΠΑΝΤΑ Ο ΑΝΑΛΥΤΗΣ
Ana Laura Prates

Το 1969, ο Λακάν γράφει ότι το σύμπτωμα του παιδιού «είναι σε θέση ανταποκριθεί σε ό,τι πιο συμπτωματικό υπάρχει μέσα στην οικογενειακή δομή»: στην αλήθεια του γονεϊκού ζεύγους. Η χρήση του ρήματος «απαντώ/αποκρίνομαι[répondre]», που προσδιορίζει την θέση του παιδιού σ’αυτήν την περίπτωση, μπορεί να έχει το νόημα του «ανταποκρίνομαι-[correspondre ]», όπως στο ποίημα του Μπωντλαίρ: [Correspondances ] : « Τα αρώματα, τα χρώματα και οι ήχοι απαντούν / Τα αρώματα, τα χρώματα και οι ήχοι ανταποκρίνονται (μετ. Αλέξης Ζήρας 2011)   [Les parfums, les couleurs et les sons se répondent] »  Αυτή η «ανταπόκριση» ανάμεσα στον Άλλο και το υποκείμενο παραπέμπει στο αμείωτο της μετάδοσης μιας επιθυμίας η οποία δεν είναι ανώνυμη .

Η έννοια της αποστολής κάποιου πράγματος που περνά από την μια θέση στην άλλη, βρίσκεται ενισχυμένη από την τοπολογία που υπάρχει στη μετάδοση.  Να θυμηθούμε εδώ « Το κλεμμένο γράμμα» του Έντγκαρ Άλαν Πόε και το σεμινάριο που του αφιερώνει ο Λακάν: αυτό που λείπει από τη θέση του είναι το συμβολικό, εφόσον το πραγματικό, το υποκείμενο « το κουβαλά κολλημένο πάνω στην σόλα του». Όταν πρόκειται για το υποκείμενο του ασυνειδήτου,  για την επιθυμία και την έλλειψη, το γράμμα –μέσα στην συμβολική του επίδραση - φθάνει πάντα στον προορισμό του. Επομένως,  εάν εμπίπτει στον Άλλο να μεταδώσει τον ευνουχισμό, είναι θέμα του υποκειμένου να απαντήσει.   Σ’ ένα πρώτο χρόνο, θα μπορούσαμε να βεβαιώσουμε ότι η απάντηση του υποκειμένου στην έλλειψη του Άλλου είναι η φαντασίωση που στηρίζει το σύμπτωμα ως μεταφορά,

Όμως ο Λακάν, από τη μεταφορά  που δεν έχει νόημα [pas de sens] προχωρά στην απόλαυση χωρίς νόημα [sans sens].
 Εάν με το γράμμα, στο βαθμό που είναι διακριτό από το σημαίνον, μπορούμε να γράψουμε έναν λόγο χωρίς λόγια, είναι διότι υπάρχει μια λογική αδυνατότητα από την πλευρά του πατέρα. Ο πατέρας, εκεί όπου είναι ένας τόπος «κενός και χωρίς επικοινωνία» (χωρίς απάντηση)  ασκεί τη λειτουργία μετάδοσης , όχι μόνο του νοήματος που επιμένει και εμμένει, αλλά κυρίως μιας κατεύθυνσης που στοχεύει αλλά κυρίως προσανατολίζει προς το πραγματικό που εξ-ίσταται. και προς Τη γυναίκα που δεν υπάρχει.    Απέναντι στην αλήθεια του γονεϊκού ζεύγους- δεν υπάρχει σεξουαλική σχέση- το υποκείμενο, απάντηση του πραγματικού, αντ-απαντά με το σύμπτωμα, ένα μοναδικό τρόπο απόλαυσης.

Με το γράμμα αυτό στην τσέπη φθάνουμε στον ψυχαναλυτή, σ’ αυτόν του οποίου η προσφορά καθιστά δυνατή την γραφή του μοναδικού λόγου που τακτοποιεί το αντικείμενο α στην θέση του ομοιώματος. Ιδού η πρωτοφανής δυνατότητα ενός μηχανισμού ο οποίος με το να υποδέχεται την αντ-απόκριση μεταξύ του υποκειμένου και του Άλλου θα επιτρέψει την γραφή ενός γράμματος που δεν θα είναι πλέον ένα «κλεμμένο» γράμμα . Αυτό δεν σημαίνει εν τούτοις ότι ο Λακάν αναδεικνύει τον αναλυτή – όπως το ήθελε ο Ντεριντά – στη θέση του «φορέα της αλήθειας». Κάθε άλλο μάλιστα!

Ποια είναι επομένως η απάντηση του αναλυτή στους περιοριστικούς τρόπους του νευρωτικού αιτήματος που επιτυγχάνουν τον αποκλεισμό του πραγματικού /αποκλείουν το πραγματικό ως αδύνατο; Ο αναλυτής με την πράξη του, απαντά με « το διφορούμενο μέσω του οποίου καθεμία [λαλαγλώσσα] διαφοροποιείται» . Έτσι εάν η απάντηση του αναλυτή- κατεξοχήν πρωτότυπη μέσα στον πολιτισμό- ανακτά/χρησιμοποιεί από την μια την χαμένη ανταπόκριση/αλληλογραφία του υποκειμένου και του Άλλου, το κάνει μόνο για να μπερδέψει τα γράμματά του αδειάζοντάς τα από το νόημά τους. Είναι η πρακτική του αναλυτή ο οποίος “οφείλει να δείξει ότι υπάρχουν τόσα κοψίματα στο λόγο που μετατρέπουν την δομή που υποδέχεται αρχικά» .  Να η ποιητική-ηθική [po-éthique] της αναλυτικής πράξης.
 
Το 1977 ο Λακάν πετάει μια πρόκληση: ο ψυχαναλυτής μπορεί να είναι επαρκώς ποιητής; Εδώ η απάντηση της ερμηνείας συναντά την οδό μέσω της οποίας ευνοούμε τα ομόηχα και τα γλωσσοπαίγνια. Για τα παιχνίδια αυτά ο Λακάν λέει «ότι οι ποιητές τα υπολογίζουν και ότι ο ψυχαναλυτής τα χρησιμοποιεί με κατάλληλο τρόπο» . Η ποιητική επάρκεια του ψυχαναλυτή είναι λοιπόν, ανέκαθεν, σχετική με τον τακτικό/ την τακτική του υπολογισμού και με την καταλληλότητα της απάντησης στην πραγματική κατεύθυνση/προσανατολισμό του βορρόμειου κόμβου που αποκλείει το νόημα. Στα ομόηχα θα μπορούσαμε να προσθέσουμε τα ομώνυμα και το «δια-γλωσσικό» παιχνίδι, του οποίου παράδειγμα είναι το κείμενο του Τζόϊς. Λένε ότι το κείμενο του Τζόϊς δεν έχει νόημα. Πράγματι, ως προς το σημασιολογικό επίπεδο, υπάρχει μια εμφανής αποτυχία στη σημασία. Αλλά, ως προς το νόημα, υπάρχει ένας τόσο μεγάλος πολλαπλασιασμός που χάνει την αξία, τείνοντας έτσι προς τo απόν-νόημα/την απουσία νοήματος [ab-sens]. Δεν πρόκειται με κανένα τρόπο για αυτόματη γραφή. Κάθε φράση του Τζόις έχει κατασκευαστεί όπως ένα γλυπτό, με τρόπο τελείως τεχνητό και υπολογισμένο. Ο Λακάν το παίρνει ως ένα είδος μεθοδολογικού παραδείγματος: το να περνά κανείς από το νόημα, να το χρησιμοποιεί μέχρι φθοράς, μετά να μεταθέτει το βάρος του προς το βάρος του πραγματικού.

Άρα εάν η ανταπόκριση ανάμεσα στη γλώσσα και το πραγματικό είναι της τάξεως του αδύνατου, εάν η ολοκληρωτική μετάδοση είναι αδύνατη, το ερώτημα που δεν αποσιωπάται είναι το ακόλουθο: ποια είναι η ηθική απάντηση του ψυχαναλυτή όταν ο προορισμός του μηνύματος γίνεται η απουσία-νοήματος [ab-sens] της ανθρώπινης σεξουαλικής σχέσης, που έχει πιαστεί στις λέξεις; Εδώ το ερώτημα είναι κλινικό και ηθικό ταυτόχρονα: η ψυχανάλυση δεν στοχεύει τόσο στην αλήθεια πίσω από το τι θέλει να πει αλλά  πιο πολύ στοχεύει το γεγονός «στο να ειπωθεί». Έτσι, διαγράφουμε τη διαφορά ανάμεσα στην αλήθεια και την απάτη. Αλλά, προσοχή: η μη διεκδίκηση της αλήθειας δεν δικαιολογεί τελείως έναν ρελατιβισμό της αποδόμησης, γιατί «οι ψεύδουσες αλήθειες» στοχεύουν όλες προς το πραγματικό λόγω του ότι η απόλαυση είναι ο ευνουχισμός. Να η ηθική και κλινική τόλμη που προσφέρει η ψυχανάλυση: το στοίχημα του ευ λέγειν ως απάντηση του ψυχαναλυτή απέναντι στο αδύνατο του να ειπωθούν όλα, είναι αυτό που περιμένουμε από την κλινική του περάσματος. Με τα λόγια του Χόρχε Σεμπρούν: « Μόνο το τέχνασμα μιας ελεγχόμενης αφήγησης θα καταφέρει να μεταδώσει μερικώς την αλήθεια αυτής της μαρτυρίας» . Κατασκευή ενός τεχνάσματος: το να αποδώσουμε την υλικότητα του γράμματος  στην μαρτυρία δεν είναι επομένως κάτι  το αυθόρμητο και επί πλέον απαιτεί μια αποφασισμένη επιθυμία, εκεί όπου δεν υπάρχει Άλλος να απαντήσει, ούτε υποκείμενο που να αντ-απαντά. Εκεί που δεν υπάρχει «φορέας της  αλήθειας», υπάρχει εν τούτοις κάτι που το γράμμα φέρει:  «Την άκρη της τρύπας μέσα στην γνώση, αυτό δεν σχεδιάζει το γράμμα;» .

 Στην Σχολή μας, αντιμετωπίζουμε την πρόκληση να απαντήσουμε στο ερώτημα σχετικά με τις συνέπειες υποστηρίζοντας αυτό το στοίχημα, δίνοντας φωνή στην μαρτυρία, απλώνοντας τους ψιθύρους μας μέσα στην Πόλη, χωρίς να παραιτούμαστε στην «θλιβερή βουβαμάρα»  που τόσο καλά εικονογραφεί, στην αφίσα της Συνάντησής μας, η περίφημη φωτογραφία της εγκατάστασης του Ανις Καπούρ.
 
 VII ΔΙΕΘΝΗΣ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΤΗΣ ΔΦ- ΣΨΦΛΠ
Τι απαντά ο αναλυτής; Ηθική και κλινική
    Ρίο, Ιούλιος 2012
site : www.rio2012if-epfcl.org.br, e-mail : rio2012ifepfcl@gmail.com

 

Μετάφραση στα γαλλικά : Ελισαμπετ Ταμέρ
Μετάφραση από το γαλλικό κείμενο: Μαργαρίτα Νικολαϊδου
Επιμέλεια: Θώμη Νικολή